काठमाडौँ उपत्यकामा प्राचिन काल देखि मनाउँदै आएको घोडे जात्रा एक प्रसिद्ध सामाजिक तथा धार्मिक जात्रा हो । यो जात्रा प्रत्येक बर्ष काठमाडौँको टुँडिखेलमा चैत कृष्ण औंसीको दिन मनाइन्छ ।

यस जात्राको दिन बिशेष गरी नेपाली सेनाले घोडा चढी अश्व कला, अश्व दौड आदी प्रदर्शन गर्दछन् । परापूर्वकालमा टुँडिखेलको एउटा रुखमा बस्ने गुरुमापा भन्ने राक्षसले बालबालिकालाई खाने गर्दथ्यो ।

उक्त सहर बासीले राक्षसलाई मारे पनि राक्षसको प्रेतात्माले अनिष्ठ हुने डरले दैत्यको प्रेतात्मालाई घोडाको टापले कुल्चिएर जमिन माथी आउन नदिन घोडे जात्रा मनाउँन थालिएको धार्मिक बिश्वास आम नागरिक माथी छ ।

नेवारी समुदायले यस जात्रालाई महान पर्बको रुपमा मनाउँदै आएको पाइन्छ । नेवार समुदायले आज शिवजीको पूजा गर्ने, परम्परागत भेषभूषामा बाजागाजा सहित नाचगान गर्ने, बिबाहित चेलीपेटीलाई माइतिमा बोलाउने चलन छ ।

धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्व बोकेको यस पर्बले नेवार सम्प्रादयको कला र कौशलताको बिकासमा ठुलो भूमिका खेलेको पाइन्छ । आज काठमाडौँको टुँडिखेलमा मानिसहरुको निकै चहलपहल देखिन्छ ।

लाखौँ मानिसको भिडभाडले टुँडिखेललाइ ढाकेको हुन्छ । देशका उच्च पदमा रहेका ब्यक्ति देखी लिएर साधरण ब्यक्ति समेत जात्रामा सामेल हुन्छन् । बिगतमा केही बासीहरुमा मात्र सिमित यस जात्रा हाल राष्ट्रिय स्तरमा फैलिन सफल भएको छ ।

आज तराईमा होलीको चहलपहल निकै बढेको छ । तराईका मानिसहरु आज एक आपसमा होली खेल्न आतुर भएका छन् ।

नेपालमा फागु पूर्णिमाको दिन होेली मनाउँदै आएको पाइन्छ । तर नेपालका तराईका जिल्लाहरुमा भने पूर्णिमाको भोलीपल्ट होली मनाउने चलन छ ।

तराईमा होलीको दिन बिभिन्न प्रकारका रङहरुको प्रयोग गर्ने, लोला हान्ने मात्र नभई गित गाउने, नाचगान गर्ने समेत गरिन्छ ।

नेपालको तराई क्षेत्र भारतको सिमा क्षेत्र सँग जोडिएकाले तराईमा भारतीय संस्कृति भित्रीएको देखिन्छ ।

तराईमा पनि होली धुमधामका साथ मनाउँदै आएको पाइन्छ । नेपालको तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसले रङ्गिन पर्ब होलीलाई बिशेष पर्बको रुपमा लिने गर्दछन् ।

यस पर्बले एक आपसमा मेलमिलाप बढाउने भएकाले सबैले रिस इष्र्या सबै त्यागेर होली मनाउने गर्दछन् ।

छिमेकी मुलुक भारतमा पनि होली दुई दिन मनाउने गर्दछन् । होली पर्बको धेरै धार्मिक आस्थाहरु छन् ।

भगवान् रामले राक्षस रावनलाई मारेर अयोध्या फर्किएपछि आफूले जीत हात पारेको कारण उमङ्गको साथ बिजय उत्सव मनाएको दिन लाई होली पर्बको रुपमा मनाउन थालेको मानिन्छ ।

आज सबै जातजाति, धर्म संस्कृतिका मानिसहरु एक आपसमा नजिक भई होली खेल्ने गर्दछन् तसर्थ होली पर्बले भेदभाव रहित बातावरण सिर्जना गरी समानता कायम गर्न प्रेरित गर्छ ।

हरेक बर्ष जस्तै यस बर्ष पनि रङ्गिन पर्ब होली पहाडी जिल्लाहरुमा आज धुमधामको साथ मनाइँदै छ ।

उपत्यका लगायत पहाडी जिल्लाका बिद्यालहरुमा बुधबार देखी नै शिक्षक तथा बिद्यार्थीहरुले उल्लासपूर्बक होली मनाएका हुन् ।

होली पर्ब नजिकिदै गर्दा केही दिन अघि देखी नै उपत्यकामा मानिसहरुको चहलपहल बढ्दै गएको थियो ।

युवा युवती तथा प्रौढहरुले समेत रङ्नि पदार्थ एक आपसमा दलेर पिचकरीले पानी छ्याप्ने, लोला हान्ने जस्ता गतिबिधि गरेर होली मनाउँदै आएका छन् ।

फागु पूर्णिमा अर्थात होलीमा बिशेष गरी रङ्गिन पदार्थको प्रयोग हुने भएकाले यस पर्बलाई रङ्गिन पर्बको रुपमा लिइन्छ ।

फागु पूर्णिमामा धेरै जसो बालबालिकाहरुको सक्रिय सहभागि देखिन्छ । बिगत केही बर्ष अघि उपत्यकामा होली पर्बको दिन इच्छा बिपरित बिभिन्न रङ अनि लोला हान्ने गरिन्थ्यो ।

तर पछिल्लो समय प्रहरीको निगरानीमा यस पर्बलाई हरेक व्यक्तिले सभ्य तरिकाले मनाउँदै आएका छन् ।

सरकारले होली पर्बको दिन सार्बजानिक बिदा दिँदै आएको छ । यस पर्बले धार्मिक सद्भाव सहिष्णुता र आत्मियता कायम गर्न सहयोग पुगेको छ ।

आज सोनाम ल्होसार बिषेश गरी देश भरका तामाङ जातिले मनाउदै आएका छन् । नेपालमा बसोबास गर्ने १२६ जनजाति मध्ये तामाङ पनि एक प्रमुख जाति मानिन्छ । बौद्ध धर्ममा तामाङ जाति महायान सम्प्रदायका हुन् भनिएको छ । प्रत्येक बर्ष माघ शुक्ल प्रतिपदाको दिन सोनाम ल्होसार मनाइन्छ ।

ल्होसार ल्हो र सार दुई शब्द मिलेर बनेको छ । ल्हो को अर्थ बर्ष र सारको अर्थ नयाँ भन्ने हुन्छ । तामाङ जातिले सोनाम ल्होसारको दिन देखी नयाँ बर्ष आरम्भ भएको मान्दछन् । मञ्जुश्री पात्रोका अनुसार सोनाम ल्होेसारको दिनबाट सुँगुर बर्ष पुरा गरी मुसा बर्ष शुरु हुन्छ भनी उल्लेख गरीएको छ ।

आजको दिन तामाङ जातिले घरआँगन सफा गरी बुद्धका तस्बिरहरु अंकित गर्ने, रङ्गिन सजावटका ध्वजा पताका लगाएतका सामग्रीले बौद्ध विहार सजाउने, बुद्धको पूजा आर्चना गर्ने, कुल पूजा गर्ने, प्रकृति पूजा गर्ने आदि गर्दछन् । परम्परागत बाजा डम्फु अनि सेलोको तालमा जातिगत पहिरन लगाएर नाचगान गरी सोनाम ल्होसार मनाउँछन् ।

यस अघिका बर्षहरुमा काठमान्डौँ उपत्यकामा रहेका तामाङ जातिहरु टुँडिखेलमा भेला भएर सांस्कृतिक कार्यक्रम गरी सोनाम ल्होसार मनाउँदै आएका छन् । बागमती प्रदेशमा तामाङ जातिको बहुमुल्यता रहेकाले बागमती प्रदेशका बिभिन्न जिल्लामा पनि बिषेश कार्यक्रम सहित सोनाम ल्होसार मनाउँदै आएको पाइन्छ ।

यस पर्ब भारत, मलेसिया, थाइल्याण्ड लागाएतका देशहरुमा समेत मनाउँदै आएको पाइन्छ । नेपालमा ल्होसारको प्रचलन चिनियाँ सभ्यताबाट बिकास भएको मानिन्छ । सोनाम ल्होसारले सभ्यता र संस्कृतिलाइ जोगाएर राख्न सहयग गरेको छ ।

नेपाली साहित्यमा सार्वाधिक रुचाइएको लोकप्रिय बिधा मुक्तकले व्यक्तिको पीडा, भावना, मिलन, बिछोड लगायत समाजमा रहेका बिसङ्गतिलाइ उजागर गरेको छ । नेपाली वृहत शब्दकोशमा कथा सुत्रमा आबद्ध नभएको एक सुत्रीय श्लोक मुक्तक हो भनी उल्लेख गरिएको छ ।

नेपालमा उत्कृष्ट मुक्तक सिर्जना गर्ने मुक्तककारहरु अत्याधिक रहेका छन् । जसमध्ये विगत तिन दशक भन्दा लामो समय देखी मुक्तक विधामा सक्रिय रहेका अग्रज मुक्तककार भूषण ढुङ्गेलको मुक्तक विधामा महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ ।

ढुङ्गेलको “तिमीले लगेको मुटु” मुक्तक संग्रह अत्यन्त प्रसिद्ध छ । साहित्य क्षेत्रमा सफलता हासिल गर्न मुक्तकको संरक्षणमा जोड दिनु आवश्यक भएकाले मुक्तकको उत्थान, संरक्षण, र मुक्तक प्रेमीलाई थप प्रेरित गर्न हरेक बर्ष माघ १८ गते मुक्तक दिवस मनाउन थालिएको हो । मुक्तकलाइ संस्थागत गर्नको लागि बिं स. २०७० साल भदौ १७ गते जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमान्डौँमा नेपाल मुक्तक प्रतिष्ठानको दर्ता भएको हो ।

त्यसैगरी मुक्तक विधालाई बिस्तार गर्नको लागि बिं स. २०७० साल माघ १६ गते देखी १८ गते सम्म तिन दिने कार्यशाला गोष्ठीको आयोजना गरी ५ बुँदे घोषणा पत्र जारी गरेको थियो ।
हरेक बर्ष मुक्तक दिवसको अबसर पारेर मुक्तक संग्रह बिमोचन गर्ने, मुक्तक वाचन कार्यक्रम आयोजना गर्ने, मुक्तक बिधामा योगदान दिने ब्यक्तिलाई पुरस्कार सहित सम्मान गर्ने आदि कार्यक्रम गर्दै आएको छ । यसरी प्रत्यक बर्ष मुक्तक दिबस मनाइरहँदा मुक्त प्रेमीहरुलाई थप हौसला मिलेको छ ।

नेपालमा विभिन्न जात जाति धर्म संस्कृतिको मानिसहरु बसोबास गर्दछन् । ती सबै मानिसहरुले विभिन्न चाडपर्वहरु स्थान बिषेश अनुसार वा फरक फरक तरिकाले मनाउदै आएको पाइन्छ । हाम्रा मु्ख्य चाडपर्व मध्ये माघे संक्रान्ति पनि एक हो । माघे संक्रान्ति सबै जाति समुदायको साझा पर्व भएता पनि विषेश गरि हिन्दु, बौद्ध र किराँत समुदायका मानिसहरुले मनाउँदै आएको देखिन्छ । नेपालका अधिकांश मानिसहरुले यस पर्व मनाउने भएकाले यस दिन सरकारले सार्वजानिक बिदा दिने गरेको छ । माघे संक्रान्तिलाइ मकर संक्रान्ति, माघि, आदि नामले चिनिन्छ । ज्योतिष शास्त्रका अनुसार आजको दिनदेखि सूर्य धनु राशीबाट मकर राशीमा प्रवेश गर्दछ । साथै सूर्य दक्षिणी गोलार्धबाट उत्तरी गोलार्धमा प्रवेश गर्ने भएकाले दिन लम्बिँदै जाने र रात छोटिँदै जाने बिश्वास गरिन्छ ।

यस पर्व हिमाल, पहाड, तराई सबै भूभागमा बसोबास गर्ने सबै जातिका मानिसहरुले आफ्नो परम्परा अनुसार मनाउने गर्दछन् । थारु समुदायमा माघे संक्रान्तिको दिनबाट नयाँ बर्ष सुरु हुन्छ। यस दिन थारु समुदायले आफ्ना चेलिबेटीहरु घरमा बोलाउने, मिठा परिकार खुवाउने, नाचगान गर्ने चलन छ । साथै अन्य जातजातिको मानिसले पनि यस दिन बिभिन्न नदी खोला त्रिवेणीमा गएर स्नान गरी पूजापाठ गर्ने आफन्तजनसंग भेटघाट गरी घिउ, चाकु, तरुल, लड्डु, सेलरोटी मासु आदि खानेकुरा खाने गर्दछन् । धार्मिक हिसाबले माघ महिनालाइ सुभ महिना मानिने भएकाले यस महिनामा विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठ, लगायतका सुभ कार्यहरु गर्दै आएको पाइन्छ ।

हरेक बर्षमा आउने तिन वटा ल्होसार मध्य तोल ल्होसार सबैभन्दा पूरानो भएकाले यसलाइ अन्य ल्होसारको उदम मानिन्छ । ल्होसारलाइ ल्होछार, लोसार, र समयचक्र संवत्सर पनि भनिन्छ । लोसार लो र सार गरि दुई शब्द मिलेर बनेको छ । शेर्पाली, डोल्पाली, भोट, भुटानी, आदी भाषाको अनुसार लो शब्दको अर्थ बर्ष र सार शब्दको अर्थ नयाँ हो ।
तसर्थ नयाँ बर्षको स्वागतको लागि विषेस गरि हिमाली क्षेत्रका समुदायले धुमधामका साथ यो पर्ब मनाउने गर्दछन् । अन्य जिल्लाको तुलनामा नेपालको हिमाली जील्लाहरु मनाङ, मुस्ताङ, हुम्ला, जुम्ला, मुगु, तिब्बत तथा भुटानका मानिसहरुले यो पर्ब मनाउदै आएका छन् । पौष शुक्ल प्रतिपदाको दिन मनाउदै आएको यो पर्व सोनाम ल्होसार जसरी नै मनाइन्छ । आफ्नै महत्व र दर्शन रहेको तोल ल्होसारको दिन दैत्यहरुको पराजित भइ देवताको विजय होस् भनि पूजा आरधना गरिन्छ ।
यस दिन नुहाएर शुद्ध भइ घर आँगन लिपपोत गरिन्छ । लामा पुरोहित वा घरमुलीबाट पूजा आरधना गरिन्छ । आफ्ना आफन्तजनहरुमा सुभकामना आदन प्रदान गर्नुका साथै मान्यजनबाट आर्शीबाद लिने गरिन्छ । पूजा पाठका सबै कार्यहरु सकिएपछि मिठा परिकार खाने चलन छ ।

ई. कुमार भट्टराई

वेद नै अव विज्ञान सरी
धर्म नै अव भुगोल पारी
अग्रता पनि विदेशी कालि
अज्ञानी हामी विज्ञान जानी
उमा शिव सुशिला एम
ज्ञान हरायो विदेशी काम
जय माँ दुर्गा जय माँ कालि
फर्काइ देऊ सत्य अवोध जानी
ओम हरी नाम -ओम हरी नाम (४)

संस्कार सबै कालो रंग सरी
मधुशाला अब संस्कृति माथी
सेतो रंग पनि विजया पारी
पितृको ज्ञान विज्ञान माथि(४)
महेश सावीत्री–माधव माधवी
नाम हरायो अप्सरा काम
जय माँ दुर्गा जय माँ काली
फकाई देऊ सत्य ओम हरी नाम

जीवन सबै अप्सरा ठानी
उत्सव अब विकृति माथि
र्सिजना सबै समुन्द्र पारि
विजया पनि अप्सरा रानी
भक्तहरु अब इन्द्रका शिर
संस्कार हरायो शम्भुको पीर
जय माँ दुर्गा जय माँ काली
फकाई देऊ

यस भजनका बारेमा केहिः

शब्दः ई. कुमार भट्टराई
स्वरः कर्मा ग्याल्जेन बम्जन
संगितकारः बिजु बज्र
एल्बमः शिव लिला

शिव शिव सत्य

कहिले घाम कहिले पानी
बिति जाने यो जिन्दगानी
मोजै मोज र भोजै भोजको
यो जवानी
अध्यारोमा लाने साथी अनिकानि
सत्य शिव शिव सत्य
सत्य शिव शिव सत्य

सत्य युग शिव शिव सत्य मै बित्यो
भूत प्रेत पिचास शिव मै भुल्यो
त्रेता युग रावणले थिच्यो थिच्यो थिच्यो
सिताको त्यो माया रामले नै रोज्यो
रामले नै रोज्यो
राम
हरे हरे राम
हरे राम हरे राम
हरे हरे राम
हरे राम हरे राम

युग युग जिवन राख्न कृष्ण जगायौ
माया प्रेमको अवतारी कृष्ण भनायौं
द्धापरमा कौरवले थिच्यो थिच्यो थिच्यो
द्रोपतीको लाज कृष्णले नै छोप्यो
कृष्णले नै छोप्यो
कृष्ण
हरे हरे कृष्ण
हरे कृष्ण हरे कृष्ण हरे
हरे कृष्ण हरे कृष्ण हरे
कृष्ण

कलि युग निच कर्म पाप भित्रिए
हाड छाला, माता पिता, संस्कार सिद्धिए
कलि युग पृथ्वी नै आज हो कि भोली
जीवनको आशा शिवलाई नै रोजि
शिवलाई नै रोजीे
शिव
शिव शिव सत्य
शिव शिव सत्य

यता फर्किए पनि तिमी देख्छु
उता फर्किए पनि तिमी देख्छु
सिरक भित्र लुकेर निदाउन खोज्छु
सिरक भित्र तिमी नै सल्बलाएको भेट्छु
निदाउन नसकेर आँखा बन्द गर्न खोज्छु
मष्तिस्कको पर्दामा पनि तिमीलाई देख्छु

हरेक सास र मुटुको घड्कनमा तिमी भेट्छु
सायद मेरो नशामा तिमी सल्बलाउदा मेरो मुटु धड्कन्छ,
भनन अब म के गरु, न बाच्न सक्छु न हास्न सक्छु
तिमी बिना बाचु भने, जीउदो लास पो हुन्छु

पिउन खोज्छु पानी जब पानीमा नि तिमी भेट्रछु
तारा हेर्छु आकाशमा, तारामा नि तिमी देख्छु
भनन अब म के गरु, न बाच्न सक्छु न हास्न सक्छु
तिमी बिना बाचु भने, जीउदो लास पो हुन्छु

कुमार भट्टराई