आज सरस्वती पूजा । बिद्या, शब्द, कला, अनि बिचारकी धनी सरस्वतीलाई सम्झने दिन । आज बिहानै देखी देशभर सरस्वतीको पूजा आरधना गरी सरस्वती पूजा मनाइँदैछ । आज बिद्यालयहरुमा निकै रमाइलोको साथ सरस्वती पूजा गरिन्छ । साना बालबालिकाई आजको दिन अक्षराम्भ गराएमा सुभ हुने धार्मिक बिश्वास छ । त्यसैले आजको दिन नयाँ भर्ना गर्नको लागि बिद्यालयहरुमा निकै भिडभाड हुन्छ ।
आजको दिनबाट क्रमश बसन्त ऋतु सुरुवात हुने मान्नेता छ । तसर्थ आजको दिनलाई बसन्त पञ्चमी पनि भनिन्छ । काठमान्डौँका लाजिम्पाट, नील सरस्वती, नीरवाही लगाएतका सरस्वती मन्दिरहरुमा आज बिषेश मेला लाग्दछ ।
चन्द्रमा जस्तो गोरो बर्ण भएकी तथा हातमा बिणा लिएकी बिद्या र सृजनाकी देबी सरस्वतीको रुपमा कलम, कापी आदीलाइ पनि पूजा गरिन्छ । आज बिहानै उठेर नुहाएर पबित्र भई चन्दन, अक्षता, सेतो र पहेँलो फूल आदीले सरस्वतीको पूजा गर्ने चलन छ ।
पूजाको साथै बुद्धि, ज्ञान र सफलता प्राप्ति होस् भनि प्राथना गरिन्छ । पूजा सकिए पछि प्रसाद खाने र नाचगान गरी रमाइलोको साथ सरस्वती पूजा सफल पारिन्छ ।
आज सोनाम ल्होसार बिषेश गरी देश भरका तामाङ जातिले मनाउदै आएका छन् । नेपालमा बसोबास गर्ने १२६ जनजाति मध्ये तामाङ पनि एक प्रमुख जाति मानिन्छ । बौद्ध धर्ममा तामाङ जाति महायान सम्प्रदायका हुन् भनिएको छ । प्रत्येक बर्ष माघ शुक्ल प्रतिपदाको दिन सोनाम ल्होसार मनाइन्छ ।
ल्होसार ल्हो र सार दुई शब्द मिलेर बनेको छ । ल्हो को अर्थ बर्ष र सारको अर्थ नयाँ भन्ने हुन्छ । तामाङ जातिले सोनाम ल्होसारको दिन देखी नयाँ बर्ष आरम्भ भएको मान्दछन् । मञ्जुश्री पात्रोका अनुसार सोनाम ल्होेसारको दिनबाट सुँगुर बर्ष पुरा गरी मुसा बर्ष शुरु हुन्छ भनी उल्लेख गरीएको छ ।
आजको दिन तामाङ जातिले घरआँगन सफा गरी बुद्धका तस्बिरहरु अंकित गर्ने, रङ्गिन सजावटका ध्वजा पताका लगाएतका सामग्रीले बौद्ध विहार सजाउने, बुद्धको पूजा आर्चना गर्ने, कुल पूजा गर्ने, प्रकृति पूजा गर्ने आदि गर्दछन् । परम्परागत बाजा डम्फु अनि सेलोको तालमा जातिगत पहिरन लगाएर नाचगान गरी सोनाम ल्होसार मनाउँछन् ।
यस अघिका बर्षहरुमा काठमान्डौँ उपत्यकामा रहेका तामाङ जातिहरु टुँडिखेलमा भेला भएर सांस्कृतिक कार्यक्रम गरी सोनाम ल्होसार मनाउँदै आएका छन् । बागमती प्रदेशमा तामाङ जातिको बहुमुल्यता रहेकाले बागमती प्रदेशका बिभिन्न जिल्लामा पनि बिषेश कार्यक्रम सहित सोनाम ल्होसार मनाउँदै आएको पाइन्छ ।
यस पर्ब भारत, मलेसिया, थाइल्याण्ड लागाएतका देशहरुमा समेत मनाउँदै आएको पाइन्छ । नेपालमा ल्होसारको प्रचलन चिनियाँ सभ्यताबाट बिकास भएको मानिन्छ । सोनाम ल्होसारले सभ्यता र संस्कृतिलाइ जोगाएर राख्न सहयग गरेको छ ।
माघ कृष्ण पक्षको दिन मनाइने षट्तिला एकादशीलाइ तिला एकादशी, कृष्ण एकादशी आदी भनिन्छ । हिन्दु सनातन सम्प्रादयमा षट्तिला एकादशीलाइ धार्मिक र आध्यात्मिक हिसाबले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।
षट्तिला एकादशीको दिन तिल मिलाएको जलले नुहाउने, तिलको लेप वा तेल लगाउने, तिल होम गर्ने, तिलको डाँठ बालेर आगो ताप्ने, तिल मिलाएको जलले तर्पण दिने, तिलको लड्डु खाने, तिल दान गर्ने आदी गरिन्छ । यसरी तिलबाट ६ वटा कार्य गर्ने भएकाले यस एकादशीको नाम षट्तिला एकादशी भएको हो ।
पौराणिक कथन अनुसार सर्वप्रथम एक विधवा ब्राम्हाणीले महिना दिन सम्म व्रत बसेर भगवान् बिष्णुको आरधना गरिन् ।
भगवान् बिष्णुको आरधना गरेपछि ती नारीको शरीर मन पबित्र भयो । भगवान् बिष्णुले उनको घर पुगेर भिक्षाको याचना गरे र ती नारीले भगवान् बिष्णुको हातमा एउटा माटोको डल्लो दिइन् । त्यसको केही समय पछि नारीको देहान्त भयो ।
देहान्त भएछि उनको बास बैकुण्ठमा भयो । त्यसकारण षट्तिला एकादशीको व्रत बसेमा अञ्जानमा भएका पाप कर्महरुलाई नास गरी पुण्य प्राप्त हुने र बैकुण्ठमा बास हुने धार्मिक आस्था राखी ब्रत बस्न थालेको हो । षट्तिला एकादशीको ब्रत लिने ब्रतालुहरुले नुन, तेल र अन्न नखाइ शुद्ध भएर ब्रत बसी बिष्णुको आरधना गर्दछन् ।
श्री स्वस्थानी व्रतकथा प्रारम्भको दिन, पौष शुक्ल पुर्णिमा । यस व्रत कथामा स्व र स्थान का विषयमा चर्चा गरेको पाइन्छ ।
स्व: आफु, समाज, देश, पृथ्वी = बसुधैव कुटुम्वकम् स्थान: याने कि Solar system, Constellation, Milkyway Gallaxy, Universe and Multiverse
आज भन्दा करिब ३३०० वर्ष अगाडि राजा नवराजको लावण्य देशको वायब्यकोणमा बनेकोSmart city हालको संखरापुर नगरपालिका अन्तरगतको साँखु शहर निर्माण भन्दा करिब दुई शताब्दि भन्दा अगाडि देखि पुरातन कालसम्मका दृष्टान्तहरु कोरिएर लेखिएको पुस्तक आज पनि नेपाली बजारमा श्री स्वस्थानि ब्रत कथा पुस्तकका रुपमा पाइन्छ ।
यसको प्रथम अध्यायमा Physics = पदार्थको अब्यक्त अवस्था देखि Big bang हुदै आदि अनादि कालको व्याख्या गरेको पाइन्छ । यसरी ब्रहमाण्डको उत्पति, विकासक्रमसगै विभिन्न तारा, तारा मण्डल र ग्रहहरुमा भौतिक र अभौतिक विकासका शिलशिलाहरुको व्याख्या गरिएको छ ।
यो ब्रम्हाण्डको सुरुवाति क्रममा प्रथम शाख्य पद छ र यहाँबाट Energy Emergence हुने र शिबबाट माया र मायाबाट प्रकृति उत्पन्न हुने कुरा लेखिएको छ । यो भगवन प्रेरित श्रृष्टिमा ५ वटा पद छ भनिएको छ । Space मा क्रमश ः प्रथम शाख्य पद त्यस पछि शान्ति पद , विद्या पद, प्रतिष्ठा पद, शाक्यान्ति पद अनि निव्रिति पदको व्याख्या छ ।
जसरी Energy Emergence र श्रृष्टि प्रकृया बताईएको छ त्यसरी नै त्यो प्रकृया Reverse हुने बताइएको छ ।
यसै क्रममा विभिन्न तारामण्डलमा अण्डाकार अस्तित्व बनाई गोलाधार भित्र आफ्ना आफ्ना लम्बाईका समयचक्र अनुसार दिन रात, महिना, बर्ष, गुरुत्वाकर्षण, विकास क्रम, समेतको विविधता रहेको जीवन क्रम र सोहि अनुसार जीवको श्रृष्टि, प्रकृति, उमेर हुने बताईएको छ ।
जीवको गुण र अस्तित्व, जीबन यापन र समय अन्यथा अबस्था बाहेक सोहि Galaxy का आफ्ना आफ्ना Constellation (नक्षत्र), र आफ्नो ग्रहको सुर्य वा सुर्यहरुबाट समेत सु–स्पष्ट प्रभावित हुने कुराको व्याख्या गरिएको छ । जस्तै कि यो पृथ्विमा हामी एक सुर्यको युगमा रहेको र २७ नक्षत्र हुदै} Milky way Galaxy भित्र रहेको र हाम्रो जीवनशैली यसै System ले निर्देशित गर्दछ भनिएको छ । यदि यो ब्रम्हाण्ड र अनन्तः ब्रम्हाण्डको आत्मसाथ गर्ने क्षमता हामीले विकास गर्यौ भने त्यस अगाडिका पथ प्रदर्शन कसरी हुन सक्छ भन्ने थप भावहरु पनि यस पवित्र ग्रन्थमा ब्याख्या गरिएका छन् । यधपी हाम्रा क्षमतामा काल खण्ड अनुसार भई रहेका परिवर्तनले निरन्तर क्षयिकरण भई रहेकाले कति अध्ययन र आत्मसाथ गर्न सक्छौ भन्ने प्रश्न कोरिएको छ ।
यो सबै बुझेर पनि श्रृष्ठि चलायन छ, इच्छा घटदैन । त्यसैले यो श्रृष्ठि ५ कलाले व्याप्त छ = महापाप , महापद लगायत विषेश पद । अगाडि यो लोकमा रहेका वुद्धिमान व्यक्तिहरुका कालखण्ड अनुसार हुने गुणका व्याख्या पनि गरिएको छ । त्यसै कारण यस पवित्र पुस्तकको पहिलो अध्यायमा अगाडि भनिएको छ कि प्रकृति अचेतन छ, परमाणु अचेतन छ, जीवात्मा अज्ञानि हुनाले विना कारण स्वयंको क्षमता आकालनमा अबुझ भएर ती परका लोकमा विराजमान सर्वशक्तिमानका विषयमा अज्ञानता रहदै अल्पज्ञानिबाट विनास तर्फ उन्मुख हुने भविस्यवाणी पनि कोरिएको छ । यस अध्यायमा पदार्थलाई व्रहाको आयु सग यसैकारण प्रष्टाउन खोजिएको पनि छ । तम गुण र सत गुण दुई गुणकाबारे व्याख्या गरिएको छ । तामस गुणबाट पन्च भूत, राजसबाट पाच ज्ञानेन्द्रिय र पाच कर्मेन्द्रिय र सात्विकबाट मन र इन्द्रियका शक्ति कायम हुन्छ भनिएको छ । तामसबाट नै आकास, पस, वायु, रुप, तेज, रस, जल, गन्ध र पृथ्वी (पन्च महाभूत) बनेको व्याख्या गरिएको छ ।
राजसबाट पाचँ ज्ञानेन्द्रिय nose , ear , eyes , skin , tongue र पाचँ कमेन्द्रिय speech, hand, feet, excretion, reproduction हुने भनिएको छ ।
यसरि अनवरत रुपमा चलिरहने जीवन पद्धतिमा ब्रम्हाण्डको खुम्चिने र फैलने रित चलिरहेको छ भनेर Energy emergence, Super nova र Black hole लाई पनि इन्कित गरेको छ ।
धार्मिक दिृष्टिकोणले अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने श्री स्वस्थानी व्रत पौष शुक्ल पूर्णिमा देखी सुरु गरी माघ शुक्ल पूर्णिमाको दिन समापन गरिन्छ । हिन्दु धर्मवलम्बीहरुले आजको दिनबाट श्री स्वस्थानी व्रत बस्ने र कथा बाचन गर्ने गर्दछन् साथै स्वस्थानी माताले कल्याण गरुन् भनि स्वस्थानी माताको पूजा आरधना गर्दछन् । व्रतालुहरुले शुद्ध भइ कथाको आरम्भ “यं व्रह्रा बरुणेरुद्रमरुत” मन्त्र वाचन गरी गर्दछन् ।
कथा प्रवचन एक महिनाभरी चलिरहन्छ । महिला पुरुष दुबैले स्वस्थानी कथा बाचन गर्दछन् । व्रतालुहरुले एक महिना सम्म नरिसाउने, दया उपकार गर्ने, आफू खुसि हुने र अरुलाइ खाना खुवाएर मात्र पूजा गर्ने गर्नुपर्छ, दान गर्ने तथा शुद्धता र पबित्रतामा ख्याल राख्ने गनुपर्दछ । स्वस्थानी माता माथि आस्था राख्नेहरुले एक छाक चोखो खानेकुरा खाने र अर्को छाक फलफूल खाने गर्दछन् ।
माछा मासु घर भित्र प्रवेश गराउदैनन् । स्वस्थानीको व्रत बसेमा र कथा बाचन गरेमा वा सुनेमा मनोकांक्षा पुरा हुने र माघ महिनामा शालीनदीमा स्नान गरेमा पापबाट मुक्त भइ पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक आस्था छ । कथा बाचन सकिए पश्चात “ उपनयतु मंगलम्”मन्त्र जपेर कथा समापन गरिन्छ ।
नेपालमा विभिन्न जात जाति धर्म संस्कृतिको मानिसहरु बसोबास गर्दछन् । ती सबै मानिसहरुले विभिन्न चाडपर्वहरु स्थान बिषेश अनुसार वा फरक फरक तरिकाले मनाउदै आएको पाइन्छ । हाम्रा मु्ख्य चाडपर्व मध्ये माघे संक्रान्ति पनि एक हो । माघे संक्रान्ति सबै जाति समुदायको साझा पर्व भएता पनि विषेश गरि हिन्दु, बौद्ध र किराँत समुदायका मानिसहरुले मनाउँदै आएको देखिन्छ । नेपालका अधिकांश मानिसहरुले यस पर्व मनाउने भएकाले यस दिन सरकारले सार्वजानिक बिदा दिने गरेको छ । माघे संक्रान्तिलाइ मकर संक्रान्ति, माघि, आदि नामले चिनिन्छ । ज्योतिष शास्त्रका अनुसार आजको दिनदेखि सूर्य धनु राशीबाट मकर राशीमा प्रवेश गर्दछ । साथै सूर्य दक्षिणी गोलार्धबाट उत्तरी गोलार्धमा प्रवेश गर्ने भएकाले दिन लम्बिँदै जाने र रात छोटिँदै जाने बिश्वास गरिन्छ ।
यस पर्व हिमाल, पहाड, तराई सबै भूभागमा बसोबास गर्ने सबै जातिका मानिसहरुले आफ्नो परम्परा अनुसार मनाउने गर्दछन् । थारु समुदायमा माघे संक्रान्तिको दिनबाट नयाँ बर्ष सुरु हुन्छ। यस दिन थारु समुदायले आफ्ना चेलिबेटीहरु घरमा बोलाउने, मिठा परिकार खुवाउने, नाचगान गर्ने चलन छ । साथै अन्य जातजातिको मानिसले पनि यस दिन बिभिन्न नदी खोला त्रिवेणीमा गएर स्नान गरी पूजापाठ गर्ने आफन्तजनसंग भेटघाट गरी घिउ, चाकु, तरुल, लड्डु, सेलरोटी मासु आदि खानेकुरा खाने गर्दछन् । धार्मिक हिसाबले माघ महिनालाइ सुभ महिना मानिने भएकाले यस महिनामा विवाह, व्रतबन्ध, पूजापाठ, लगायतका सुभ कार्यहरु गर्दै आएको पाइन्छ ।
श्रावन र पौष महिनाको शुक्ल पक्षको दिन पर्ने पुत्रदा एकादशीमा भगवान् विष्णुलाइ बाल गोपालको रुपमा पूजा गरिन्छ । हिन्दु धर्ममा पुत्रदा एकादशीको अत्यन्त महत्व रहेको छ । नेपाल लगाएत अन्य देशमा रहेका सबै हिन्दु धर्मवलम्बीले पुत्रदा एकादशीलाइ पर्वको रुपमा मनाउने गर्दछन् । पौराणिक कथामा पुत्रदा एकादशीको नाम सुने मात्र पनि वाजपेयी यक्षको फल प्राप्त हुन्छ भनिएको छ ।
प्राचिन कालमा भद्रावतीपुर नगरमा राज्य गर्ने सुकेतुमान राजाको सन्तान थिएन । राजा निसन्तान भएका कारण राजपरिवारमा निकै चिन्ता छाएको थियो । एक दिन राजा सुकेतुमान घोडा चढी जङ्गल डुल्दै जाँदा घनघोर जङ्गलमा पुगे । उनलाई अत्यन्त थकाइ र तिर्खा लागेको थियो । पानीको खोजिमा हिडिरहेका बेला ऋषिमुनिहरुका आश्रममा पुगे । ऋषिमुनिहरु वेद पाठ गर्दै थिए । राजाले ऋषिमुनिहरुलाई यसरी भेला भई एकत्रित भएर बस्नुको कारण सोधे ऋषिमुनिहरुले पुत्रदा एकादशी आउन लागेको कारण यसरी स्नानका लागि भेला भएको बताए ।
राजाले पुत्रदा एकादशी को बारेमा ऋषिमुनिसँग सोध्ने क्रममा ऋषिमुनिहरुले पुत्रदा एकादशी व्रत बसेमा सन्तान प्राप्त हुने कुरा बताए । राजाले यो कुरा सुनेपछि विधिपूर्वक व्रत बस्न थाले फलस्वरुप उनलाइ पुत्र प्राप्त भयो भनि धर्मशास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ । यही पौरानिक कथा प्रति बिश्वास गरि पुत्रदा एकादशी मनाउन थालिएको हो । यस एकादशीको व्रत बस्ने व्यक्तिहरुले दशमिकै दिन देखि प्याज, लसुन, तथा मांसाहारी भोजन गर्नु हुँदैन । एकादशीको दिन विहानै उठेर शुद्ध भइ धुप, दीप , नैवेद, सहित नरिवल, पान, सुपारी, ल्वाङ, चडाइ बाल गोपाल विष्णुको पूजा गर्दछन् । भोलिपल्ट विष्णुलाइ अर्ध दिएर व्रत समापन गर्दछन् । यसरी पुत्रदा एकादशीको व्रत बसे पुत्र प्राप्ति र सांसारिक सुख समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक बिश्वास रहेको छ ।
हरेक बर्षको पौषे औंशीलाइ एक बिशेष दिनको रुपमा लिइन्छ । पौषे औंशीको दिन चन्द्रमा आकास भित्र बिलाउने भएकाले महिनाकै सर्वाधिक अध्यारो रात हुन्छ । पुस महिनालाइ सौधाग्य लक्ष्मीको मास भनिन्छ भने पौषे औंशीलाइ धान्य लक्ष्मीको आर्चना गर्ने महत्वपूर्ण दिन भनिन्छ । पितृ उद्धारका लागि महत्वपूर्ण मानिने यस औंशीको दिन नदीकिनार, मठ मन्दिर र तिर्थस्तलहरुमा श्रद्धालुहरुको भिँडभाड हुन्छ ।
सनातन संस्कारका अनुयायीहरुले पौषे औंशीलाइ अत्यन्त महत्वपूर्ण दिनको रुपमा लिने गर्दछन् । पौषे औंशीको दिन श्रद्धालुहरु पितृ उद्धारका लागि मुस्ताङको कागबेनी, सुनसरीको बराह क्षेत्र, र काठमान्डौंको गोकर्ण लगायतका तीर्थस्थलमाहरुमा जाने गर्दछन् । यस औंशीलाइ श्रद्धा, तर्पण र पितृ कर्मको लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण दिन मानिन्छ ।आजको दिन जौंउ तिल, अन्न पिण्ड, लत्ता कपडा आदि दान गरेमा सुभ फल प्राप्त हुने बिश्वास रहेको छ । तसर्थ श्रद्धालुहरुले यस दिन दान गरी पुण्य लाभ गर्दछन् ।
आइताबार र सप्तमी तिथि एकै समयमा परेको दिन रवि सप्तमी व्रत बस्ने चलनको सुरुवात परम्परादेखी नै भएको हो । रवि सप्तमीलाई दुर्लभ मानिन्छ । सुर्यलाई खुसी पारी सुभ फल प्राप्त गर्नको लागि रवि सप्तमि व्रत बस्ने गर्दछन् । यस दिन सुर्य नारायनको पूजा आरधना गरिन्छ ।
मध्यान्हमा सूर्य भगवानलाई देवी देवताको स्वरुपमा मानिन्छ भने सन्ध्या कालमा सूर्य भगवानलाई विष्णुको रुपमा मानिन्छ । रवि बारको दिन सूर्य भगवानको उपसना गर्नाले पद प्रतिष्ठान, सन्तान सुख, रोग र शोकको हनन गर्ने, धार्मिक आस्था रहेको छ ।
साथै रवि सप्तमिको दिन व्रत वस्नाले मनोकामना पूरा हुने वा कामना अनुसारको फल प्राप्त हुन्छ । सूर्य नारायनको विधि पुर्वक व्रत बसि पूजा गर्नको लागि तामाको भाडा, फुलपाति, अक्षता, कुस, जल, जौ, तिल, चन्दन आदिको आवश्यकता पर्दछ ।
जनावरी ५ लाई आध्यात्मिक नेता एवम् महान योद्धा गुरु गोबिन्द सिंहको जन्म जयन्ती मानिन्छ । निस्वार्थ भाबना भएको दुस्मनहरुलाइ पनि मधुरताको साथ सम्मान गर्ने सहनशील स्वभावको गुरु गोबिन्द एकता र भातृत्वको सन्देश दिने महान युद्धा हुनुहुन्थ्यो । गुरु गोबिन्दलाइ एक उत्कृष्ट कविको रुपमा पनि चिनिन्छ । भातृत्व, प्रम र एकतालाइ जोड दिनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा थियो । हिमालको शिवालिक पहाडबाट उहाँले प्रारम्भिक शिक्षा सुरु गर्नुभयो । उहाँको पिता तेघ बहादुर सिख धर्मवलम्वीका नवौं गुरु हुनुहुन्थ्यो । गुरु गोबिन्द र उहाँको पिता तेघ बहादुर आफू बसेको ठाउँलाइ भेदभाव मुक्त बनाई समानता कायम गर्न लागिरहनुभयो । गोबिन्दका पिता तेघ बहादुरलाई कस्मिरी पण्डितहरुले धर्म परिवर्तन गरी मुस्लिम बन्न दबाब दिएका थिए तर तेघ बहादुरले इस्लाम धर्म स्वीकार नगरेकै कारण दिल्लीको चादनी चौकमा शिर छिनाली हत्या गरियो । ११ नेबेम्बर १६७५ मा पिता तेघ बहादुरको मृत्यु पश्चात गोबिन्द सिंह सिख अनुयायीहरुको दसौं गुरु हुनुभयो । त्यसैगरि सन् १६९९मा गुरु गोबिन्दले सिख धर्मवलम्बीहरुका अनुयायीहरुको सामुहिक रुप “खाल्सा” निर्माण गर्नुभयो । गुरुको पदलाइ समाप्त पार्न “गुरु ग्रन्थ साहिब” लाई सिखहरुको गुरु बनाई व्यक्ति गुरु हुने चलनको अन्त्य गर्नुभयो । गुरु गोबिन्द सिंहले सिख समुदायको इतिहासमा नयाँ परिवर्तन ल्याउन निकै महत्वपूर्ण भुमिका खेलेकै कारण भक्तजनहरुको लागि सदैव अविस्मरणीय र अनुकरणीय बन्नुभयो । सिख धर्मावलम्वीका अनुयायीहरुले गुरु गोविन्दको जन्म जयन्तीलाइ विशेष दिनको रुपमा लिने गर्दछन् । त्यति मात्र नभई आजको दिन गुरु गोबिन्दको सम्झना स्वरुप उहाँले गरेको योगदानको चर्चा परिचर्चा गर्दछन् ।
