हिमाल, पहाड, तराई मिलेर बनेको नेपाल बिश्वको मानचित्र पल्टाएर हेर्दा भौगोलिक हिसाबले अत्यन्त सानो देखिएता पनि प्राकृतिक स्रोत साधनले भरिपूर्ण देश हो । नेपाल सगरमाथाको देश, जलस्रोतको दोस्रो धनी देश, विविधतामा एकता भएको देश, बिरबिरङ्गणाको देश, हिमालै हिमालको देश आदी पहिचानले संसारभर परिचित छ । प्राकृतिक स्रोत साधनको दृष्टिले हाम्रो देश अत्यन्त समृद्ध मानिन्छ । हरियाली बनजङ्गल, बन्यजन्तु, सदैव अटल रहने हिमश्रृङ्खला, नदिनाला, खनिज भण्डार आदि हाम्रा पाकृतिक सम्पदाहरु हुन् ।

नेपालमा प्रशस्त मात्रमा खनिज सम्पदाहरु छन् । नेपालका बिभिन्न ठाउँहरुमा फलाम खानि, धातु खानि, अभ्रख खानि आदि फेला परेका छन् । यदि यसलाई अध्ययन अनुसन्धान गरी उचित तरिकाले उत्खनन गर्ने हो भने देशको आत्मानिर्भरता, आर्थिक समृद्धि र सम्पन्नतामा बृद्धि हुन्छ ।

नेपालमा सौन्दर्य प्रकट गर्ने हरियालिपूर्ण बनजङ्गल प्रशस्त छन् । हाल सामुदायिक बनजङ्गलको हिसाबले नेपाल प्रथमा राष्ट्र भनि घोषित भइसकेको छ । बनजङ्गलले वातावरणलाइ स्वच्छ हरावरा बनाउनुका साथै भूक्षय हुनबाट जोगाउन, माटोको उर्बरा शक्ति बढाउन, दुर्लभ बन्यजन्तु तथा जडिबुटि संरक्षण गर्न मौसम तथा वातावरणीय सन्तुलन गर्न सहयोग गर्छ ।

जलस्रोतको हिसाबले पनि नेपाल अत्यन्त सम्पन्न छ । जलस्रोतको हिसाबले संसारकै दोस्रो धनी देशको रुपमा रहेको नेपालमा अथाह नदीनाला, तालतलैया, आदि बिद्ययमान छन् । नेपालमा ८३ हजार बिद्युत उत्पादन गर्ने क्षमता रहेको छ । यदि क्षमता अनुसार विद्युत उत्पादन गर्ने हो भने देशलाइ झलमल्ल पार्नुका साथै देशमा इन्धनको समस्या समधान गर्न, सिँचाइ गर्न सकिन्छ । त्यति मात्र नभइ उत्पादित बिद्युत बिश्व बजारमा विक्री गरि प्रशस्त आयआर्जन गर्न सकिन्छ ।

अन्य देशको तुलनामा नेपालमा अत्याधिक हिम शृङ्खलाहरु रहेका छन् । बिश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा नेपालको गौरवको रुपमा रहेको छ । नेपाल सगरमाथाको देश भनि बिश्वभर परिचित छ । अन्य ८ भन्दा बढि हिमालहरु हाम्रो देशमा रहेका छन् । प्रशस्त हिम शृङ्खला भएकै कारण हाम्रो देशमा हरेक बर्ष लाखौ पर्यटकहरु भित्रने गर्दछन् । पर्यटकको बिकास बिस्तारले गर्दा विदेशि मुद्रा आर्जन भइ देशको आर्थिक बिकासमा सहयोग पुगेको छ । हाम्रो देशमा रहेको प्राकृतिक सम्पदालाई सहि सदुपयोग गर्न सके मात्र सफता हासिल गर्न सकिन्छ र समृद्धिले सार्थकता पाउँछ ।

जनावरी ५ लाई आध्यात्मिक नेता एवम् महान योद्धा गुरु गोबिन्द सिंहको जन्म जयन्ती मानिन्छ । निस्वार्थ भाबना भएको दुस्मनहरुलाइ पनि मधुरताको साथ सम्मान गर्ने सहनशील स्वभावको गुरु गोबिन्द एकता र भातृत्वको सन्देश दिने महान युद्धा हुनुहुन्थ्यो । गुरु गोबिन्दलाइ एक उत्कृष्ट कविको रुपमा पनि चिनिन्छ । भातृत्व, प्रम र एकतालाइ जोड दिनुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा थियो । हिमालको शिवालिक पहाडबाट उहाँले प्रारम्भिक शिक्षा सुरु गर्नुभयो । उहाँको पिता तेघ बहादुर सिख धर्मवलम्वीका नवौं गुरु हुनुहुन्थ्यो । गुरु गोबिन्द र उहाँको पिता तेघ बहादुर आफू बसेको ठाउँलाइ भेदभाव मुक्त बनाई समानता कायम गर्न लागिरहनुभयो ।
गोबिन्दका पिता तेघ बहादुरलाई कस्मिरी पण्डितहरुले धर्म परिवर्तन गरी मुस्लिम बन्न दबाब दिएका थिए तर तेघ बहादुरले इस्लाम धर्म स्वीकार नगरेकै कारण दिल्लीको चादनी चौकमा शिर छिनाली हत्या गरियो । ११ नेबेम्बर १६७५ मा पिता तेघ बहादुरको मृत्यु पश्चात गोबिन्द सिंह सिख अनुयायीहरुको दसौं गुरु हुनुभयो । त्यसैगरि सन् १६९९मा गुरु गोबिन्दले सिख धर्मवलम्बीहरुका अनुयायीहरुको सामुहिक रुप “खाल्सा” निर्माण गर्नुभयो ।
गुरुको पदलाइ समाप्त पार्न “गुरु ग्रन्थ साहिब” लाई सिखहरुको गुरु बनाई व्यक्ति गुरु हुने चलनको अन्त्य गर्नुभयो । गुरु गोबिन्द सिंहले सिख समुदायको इतिहासमा नयाँ परिवर्तन ल्याउन निकै महत्वपूर्ण भुमिका खेलेकै कारण भक्तजनहरुको लागि सदैव अविस्मरणीय र अनुकरणीय बन्नुभयो । सिख धर्मावलम्वीका अनुयायीहरुले गुरु गोविन्दको जन्म जयन्तीलाइ विशेष दिनको रुपमा लिने गर्दछन् । त्यति मात्र नभई आजको दिन गुरु गोबिन्दको सम्झना स्वरुप उहाँले गरेको योगदानको चर्चा परिचर्चा गर्दछन् ।

हरेक बर्ष पुस महिनाको कृष्ण पक्षको दिन सफला एकादशी मनाइन्छ । हिन्दु सप्रादयमा एकादशीहरुको अत्यन्त महत्व रहेको छ । सफला एकादशी धन्ने पूर्णे पछि आउने गर्दछ । आजको दिन अन्न नखाई शुद्ध भएर व्रत बस्ने गरिन्छ ।
यस दिन पुण्य मन्त्र जपेर देवदेवेश्वर विष्णुको पूजा गरिन्छ । विष्णुलाइ फूलपाति, धुपदिप, गंगाजल आदि चढाएर खुसी पारिन्छ । व्रतालुले दिनभर भगवान विष्णुलाइ सम्झनुर्छ । रातभर नाचगान गरि जाग्राम बस्ने चलन छ । भोलिपल्ट बिहानै उठेर विष्णुको पूजा गरे पश्चात गुरुलाइ भोजन गराइ दक्षिणा दिएपछि मात्र व्रतालुले खानेकुरा खाने गर्दछ्र्रन् । यस दिन ब्राहमणलाइ दियो दान गर्नु उत्तम मानिन्छ । रातो कपडा वा अन्न दान गर्नु पनि सुभ मानिन्छ ।
पापबाट मुक्त भइ कल्याण प्राप्त गर्न सफला एकादशीको व्रत जोकोही व्यक्तिले लिन आवश्यक छ । यस दिन व्रत बसि बिधिपूर्वक पूजा गरेमा सफलता प्राप्त हुने, सुख प्राप्त हुने र सुभ फल प्राप्त हुने आदि धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।

हरेक बर्षमा आउने तिन वटा ल्होसार मध्य तोल ल्होसार सबैभन्दा पूरानो भएकाले यसलाइ अन्य ल्होसारको उदम मानिन्छ । ल्होसारलाइ ल्होछार, लोसार, र समयचक्र संवत्सर पनि भनिन्छ । लोसार लो र सार गरि दुई शब्द मिलेर बनेको छ । शेर्पाली, डोल्पाली, भोट, भुटानी, आदी भाषाको अनुसार लो शब्दको अर्थ बर्ष र सार शब्दको अर्थ नयाँ हो ।
तसर्थ नयाँ बर्षको स्वागतको लागि विषेस गरि हिमाली क्षेत्रका समुदायले धुमधामका साथ यो पर्ब मनाउने गर्दछन् । अन्य जिल्लाको तुलनामा नेपालको हिमाली जील्लाहरु मनाङ, मुस्ताङ, हुम्ला, जुम्ला, मुगु, तिब्बत तथा भुटानका मानिसहरुले यो पर्ब मनाउदै आएका छन् । पौष शुक्ल प्रतिपदाको दिन मनाउदै आएको यो पर्व सोनाम ल्होसार जसरी नै मनाइन्छ । आफ्नै महत्व र दर्शन रहेको तोल ल्होसारको दिन दैत्यहरुको पराजित भइ देवताको विजय होस् भनि पूजा आरधना गरिन्छ ।
यस दिन नुहाएर शुद्ध भइ घर आँगन लिपपोत गरिन्छ । लामा पुरोहित वा घरमुलीबाट पूजा आरधना गरिन्छ । आफ्ना आफन्तजनहरुमा सुभकामना आदन प्रदान गर्नुका साथै मान्यजनबाट आर्शीबाद लिने गरिन्छ । पूजा पाठका सबै कार्यहरु सकिएपछि मिठा परिकार खाने चलन छ ।

इसाई अनुयायीहरुले हरेक बर्ष २५ डिसेम्बरका दिन (प्रवु येसु) जिसस क्राइस्टको जन्म भएको खुसियालिमा क्रिसमस डे मनाउने गर्दछन् । प्रवु येसुले मानब समुदायमा गरेका योगदानको सम्झनामा क्रिसमस डे नेपाल लगाएत बिश्वभर छरिएका इसायी अनुयायीले मनाउदै आएका छन् ।
यस पर्वलाई इसाइहरुले धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवको रुपमा पनि मनाउछन् । नेपालमा चार सय बर्ष अघि देखि क्रिसमस डे मनाउन थालिएको हो । प्रवु येसु समाजलाइ माया र मानवताको शीक्षा प्रधान गर्ने महान व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । प्रवु येसुको जन्म कुन मिति र कुन महिनामा भएको हो भन्ने कसैलाई थाहा छैन तर क्रिस्चियन चर्चले उनको जन्म डिसेम्बर २५ मा तोकेका हुन् । प्रवु येसुको प्राथना गरेमा वा उहाँ माथि बिश्वास गरेमा सबै पापबाट मुक्त हुने धार्मिक आस्था रहेको छ ।
इसाई धर्मावलम्बीहरु प्रवु येसु माथी बिश्वास गर्छन् । आजको दिन प्रभु येसुले दिएको शीक्षा र उपदेशको मनन गरी एक अर्कामा शुभकामना आदन प्रदान गर्छन् । देशभरका चर्चहरुमा प्रथना लगाएत बिभिन्न कार्यक्रमहरु गरिन्छ । इसाई धर्मावलम्बीहरुले सरसफाई गरि घरआगन सजाउछन् । आफन्त साथिभाइ संग भेटघाट गर्छन् । सरकारले क्रिसमस डे को दिन सार्वजानिक बिदा दिने गरेको छ ।

सन् १९९० मा संयुक्त राष्ट्रसंघले अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि पारित गरे पश्चात हरेक बर्ष डिसेम्बर १८ मा अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासि दिबस मनाउदै आएको हो । आप्रवासी कामदारको अधिकार संरक्षणका लागि यो दिवस अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासी दिबस आप्रवासी कामदारको हक अधिकार संरक्षण गर्ने र गन्तव्य मुलुकको कानुन अनुसारको सेवा सुविधा पाउनुपर्छ भनि आवाज उठाउने उदेश्यले मनाउदै आएको हो ।
नेपाली कामदारहरु रोजगारिको सिलसिलामा १९० भन्दा बढी देशहरुमा पुगेका छन् । बिषेश गरि मलेसिया, दक्षिण अमेरिका, कोरिया, पूर्वी अमेरिका लगायत अन्य खाडी मुलुकमाहरुमा संघर्ष गर्दै आइरहेका छन् ।
बैदेशीक रोजगारिमा जाने आप्रवासी कामदारहरुले गन्तव्य मुलुकमा बिभिन्न समस्याहरु भोग्नुपरेको छ । भनेअनुसारको काम र तोकेअनुसारको तलब नपाउने, जोखिमयुक्त काममा संलग्न हुनुपर्ने, आदि समस्याबाट आप्रबासी कामदारहरु पिडित भएका छन् । त्यसकारण आप्रवासी कामदारको मृत्युदर बढ्दै गएको छ । यस्तो अवस्था आउन नदिन गन्तव्य मुलुक जानु पुर्व अभिमुखिकरण तालिम प्रदान गनुपर्छ भनि आप्रवासी दिबसको दिन चेतना अभिबृद्धि गरिन्छ ।
आप्रवासी दिबसको दिन आप्रवासी कामदारहरुमा देखिएका गम्भिर समस्याहरु प्रति सरकार र मेनपावर व्यवसायिको ध्यानआकर्षण गराउन नेपाल लगाएत बिश्वभर बिभिन्न कार्यक्रमहरु गरिन्छ ।

दुध बयस्क उमेरमा पनि सहज पाचन गर्न सक्ने जनावर मानिस हो । प्राय जसो नेदरल्याण्ड देशका मानिसमा पृथ्वीका अन्य देशमा भन्दा बढी दुध पचाउने क्षमता रहेको हुन्छ भन्ने सुनिन्छ । तर यसको बैज्ञानिक कारण भनेको चिसो धेरै हुने मुलुकका मानिसमा यसरी दुध पचाउन सक्ने जेनेटिक आधार रहन्छ । नेपालमा पनि हाम्रो गाउँघरमा काचो दुध नै सहजै पचाउने मानिसहरु यत्रतत्र पाउदछौँ । बिषेशता धेरै रहेको यो मुलुक बिश्वकै प्राचिन सभ्यता भएको मुलुक हो । यहाँको राष्ट्रिय झण्डा पनि पृथ्वीकै तेस्रो पुरानो झण्डा मानिन्छ । १२५ भन्दा बढी जनजाति रहेको हाम्रो मुलुकमा बिभिन्न पोशाक संस्कार र जेनेटिक विविधता पाइन्छ । यस मध्ये लामो समय देखि राष्ट्रिय पोषकको रुपमा रहेको ढाका टोपि समग्र नेपाल र नेपालिको पहिचान हो ।
जनावरी १ मा अंग्रजी नयाँ बर्षको दिन बिषेश गरी नेपालि युवा युवतिको सक्रियतामा राष्ट्रिय टोपि दिबस मनाउदै आएको पाइन्छ । यस दिन बिश्वभरि अंग्रजी नयाँ बर्ष मनाइन्छ तर नेपालमा दौरा, सुरुवाल ढाका वा भादगाउँले टोपि लगाएर बिभिन्न कार्यक्रम सहित टोपि दिबस सफल पान्छि । यस दिन नेपालमा रहेका नेपालिहरु मात्र नभइ अन्य मुलुकमा छरिएर रहेका नेपालिहरु समेत राष्ट्रिय पोषकमा सजिएका हुन्छन् ।
मुलुकमा पाश्चत्य संस्कृतिको प्रभाव बढ्दै गएको तथा आफ्नो मौलिक संस्कृति लोभ हुदै गएकाले आफ्नो संस्कृतिको संरक्षण गर्ने उदेश्यले टोपि दिबस मनाउदै आएको हो । नेपाली युवा युवतिको पहलमा बिंं .स २०७० सालदेखि एउटा सानो अभियानको रुपमा सुरु भएको टोपि दिबस हाल बिश्वका जुनसुकै कुनामा रहेका नेपालिका लागि सर्बप्रिय बन्न पुगेको छ ।
ढाका टोपि नेपालिहरुको पहिचान झल्काउने राष्ट्रिय पोषाक हो । यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक छ । राष्ट्रिय पोषाकको संरक्षणमा जोड नदिएमा नेपालिहरुको एक महत्वपूर्ण पहिचान गुम्नेछ । बिगत केहि बर्ष अघिदेखि युवाहरुले विविध कार्यक्रम सहित टोपि दिबस मनाउदै आएका छन् ।

हरेक बर्ष ११ डिसेम्बरका दिन अन्तर्राष्ट्रिय पर्बत दिबस मनाईन्छ । संयुक्त राष्ट्र संघको महासभाले सन् २००३ मा अन्तराष्ट्रिय पर्बत दिबस भनि घोषणा गरे पछि यस दिबस मनाउदै आएको पाइन्छ ।

बिभिन्न अध्ययन अनुसन्धानले पृथ्वीको कुल भुभागको ४ प्रतिशत भाग पर्वतिय क्षेत्रले ओगटेको देखाउछ भने १३ प्रतिशत मानिस पर्बतिय क्षेत्रमा बसोबास रहेको पाइएको छ । देशमा रहेको पहाड , पर्बतको संरक्षण र संबर्धन गनुपर्छ भन्ने उदेश्यले यो दिबस मनाउदै आएको हो ।

अन्य देशको तुलनामा नेपालमा अत्याधिक पर्बतिय क्षेत्रहरु भएकाले हाम्रो देशको लागि अन्तर्राष्ट्रिय पर्बत दिवसको ज्यादै महत्व रहेको छ । नेपालले मात्र नभई बिश्वका अन्य मुलुकहरुले पनि अन्तर्राष्ट्रिय पर्बत दिवसलाइ बिभिन्न कार्यक्रम गरि मनाएको पाइन्छ ।

नेपाललाई पहाड अनि पर्बतले सुन्दरता प्रदान गरेको छ । पहाड पर्बतको आकर्षक र मनमोहक दृश्य हेर्न हरेक बर्ष पर्यटकहरु नेपाल भित्रिने भएकाले नेपाल पर्यटकिय केन्द्र्र बन्न सफल भएको हो । यहि खुसियालीमा नेपालले अन्तराष्ट्रिय पर्बत दिबसलाई भव्यताको साथ मनाउदै आएको छ ।

आज भोली जथाभाबी सडकको निर्माण, बनजङगलको बिनास अव्यवस्थित बसोबास आदिका कारण पर्बतिय क्षेत्रलाई नकरात्मक असर पर्नुका साथै पर्बतिय प्रदुषण बढ्दै गएको छ । यस्ता पर्बतिय क्षेत्रमा देखिएका समस्याहरुलाई सबै मिलेर समाधान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश अन्तराष्ट्रिय पर्बत दिबसबाट प्राप्त हुन्छ ।

आत्मा अपरिवर्तनशील, सर्वव्यापी, अजन्म, अव्यक्त, विकार रहित हुन्छ ।
सम्भवत ः आत्मा परमात्माको कुनै रुप हुनुपर्दछ । धर्मशास्त्र अनुसार आत्मालाई नास गर्न सकिदैन । आत्मा अमर सत्य हो भन्ने सिद्दान्त अनुरुप जस्तै कागज बाल्दा आगो र खरानि बन्दछ त्यस्तै शक्ति एकरुप बाट अर्को रुपमा परिवर्तन हुन्छ । आजका वैज्ञानिकहरु पनि आत्मा एक चेतना हो भन्ने विश्वास गर्दछन् । आत्माबाट नै शरीर चेतनशील अवस्थामा हुन सक्दछ ।

प्रत्येक मानिसमा यो कौतुहलता हन सक्दछ कि आत्मा शरीरको मृत्यु पश्चात कहाँ रहन्छ ?
श्रीमदभागवत गीताका अनुसार आत्माले पुरानो शरीर छोडेपछि कुनै नयाँ शरीरमा चेतनाको रुपमा धारण गरेर बस्दछ । आत्मा अविनाशी परमात्माको अंश हो त्यसैले आत्मा भौतिक सिमा भन्दा बाहिर छ वा मोक्ष प्राप्त गरी ब्रम्हाण्डको अर्को कुनै ठाउँमा रहन्छ भन्ने व्याख्या भेटिन्छ ।
यस्तैमा हिन्दु धर्म ग्रन्थ ‘गरुड पुराण’ मा उल्लेखित भाव अनुसार एक शरीरको मृत्यु पश्चात आत्मालाई यमदुत लिन आउँछन् । जीवनकालमा गरेका कर्म अनुसार आत्मालाई केहि समय राख्दछन् र पछि आत्माले आफ्नो यात्रा शुरु गर्दछ ।

सर्वद्धाराणि संयम्य मनो दृदि निरुध्य च ।
मूध्न्र्याधायात्मन ः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ।।
ओमित्यमाक्षरं ब्रम्हा व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ।।

श्रीमदभागवत गीताको अनुसार सर्वश्रेष्ठ प्राणी भनेको त्यो मानव हो जसले आफ्ना ज्ञानेन्द्रीयलाई काबुमा राख्ने क्षमता राख्दछ । जस्तै की चिसो वा तातो वातावरणले छालामा खासै असर नहुने हिमालयमा तपस्या गरी रहेको योगी र सामान्य व्यक्तिमा भन्दा फरक क्षमताका हुन्छन् ।
तपाईले बाटोमा हिड्दै गर्दा पसलमा हिराको हार देख्नु भयो, तपाइँलाई चोर्न मन लाग्यो तर तपाईको बुद्धिले रोक्यो कि चोर्नु हुदैन । त्यसैले इन्द्रिय भन्दा ठूलो मन र मन भन्दा ठूलो बुद्धि हो । र बुद्धि भन्दा अत्यन्तै ठूलो र विशाल आत्मा हो ।

मानवको शरीर सुख, दुख, लोभ, मोह, सँग परिपुरक छ । अचम्मको कुरा के छ भने यस्ता मानविय समवेदनशीलता एक चेतन जीवमा मात्र लागु हुन्छ । किनकि सुख, दुख, प्रकृतिको नियम हो र शरीर प्रकृति अनुसार चल्दछ ।

लेखक तथा सम्पादक– ई कुमार भट्टराई